Урок "Аат тыл өйдөбүлүн, морфологическай бэлиэтин, этиигэ туттуллуутун, үөскүүр ньыматын хатылааһын
Скачать публикацию
Язык издания: русский
Периодичность: ежедневно
Вид издания: сборник
Версия издания: электронное сетевое
Публикация: Урок "Аат тыл өйдөбүлүн, морфологическай бэлиэтин, этиигэ туттуллуутун, үөскүүр ньыматын хатылааһын
Автор: марианна Николаевна павлова
Периодичность: ежедневно
Вид издания: сборник
Версия издания: электронное сетевое
Публикация: Урок "Аат тыл өйдөбүлүн, морфологическай бэлиэтин, этиигэ туттуллуутун, үөскүүр ньыматын хатылааһын
Автор: марианна Николаевна павлова
Саха тылыгар аһаҕас уруок былаанаКылаас: 6аУруок тиэмтэ: Аат тыл өйдөбүлүн, морфологическай бэлиэтин, этиигэ туттуллуутун, үөскүүр ньыматын хатылааһынУруок сыала: Инники уруоктарга билбити хатылааһын, чиҥэтии, оҕо толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыы, хамаанданан үлэҕэ бэйэ-бэйэни болҕомтолоохтук истии, бодороһуу, көмөлөһүү. Уруок былаана:Инники уруоктарга билбити хатылааһын (хамаанданан үлэ) - аат тыл өйдөбүлүгэр- уопсай уонна анал аат диэни өйдүүргэ- морфологическай бэлитэтигэр- аат тыл үөскүүр ньыматыгар- аат тыл этиигэ туттуллуута.Түмүк Уруок хаамыыта: Кылаас 4 хамаандаҕа хайдыһан үлэлиир. Хас түһүмэх аайы хоппут хамаанда биирдии баалы ылар (дуоскаҕа суруллар). Түмүккэ төһө элбэх балы ылбыт хамаанда хотор, туйгун сыананы ылар.Аат тыл өйдөбүлүгэр Маннык тыллары олоххо көрсөҕүн дуо? Ханнык ыйытыыга хоруйдуулларый? ыаҕас (туох?), санаа (туох?), ыт (туох?), оҕо (ким?), чаҕылҕан (туох?), сүүрүү (туох?), олоппос (туох?), үөрүү (туох?), ыстаҥа (туох?), ардах (туох?), Маайыс (ким?), саһыл (туох?) Тугу ааттыылларынан, атыннык эттэххэ бэлиэтииллэринэн көрөн бөлөхтөргө араартаа. Хас бөлөх буолла? ыаҕас предмет ыстаҥа хайааһынолоппос сүүрүү аата ыт тыынар тыыннаах, Маайыс киһисаһыл кыыл-сүөл оҕочаҕылҕан айылҕа үөрµµ киһи хараҕарардах көстүүтэ санаа көстүбэт өйдөбүл 2. Маннык тыллары аат тыл диэн ааттыыллар. Саҥа чааһын быһыытынан сыаналыыллар. Тоҕо? 3. Оччоҕо аат тыл диэн тугу ааттыыр эбиппитий? Предмети, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, киһи хараҕар көстүбэт өйдөбүлү ааттыыр. Саҥа диэн биһиги саҥарар саҥабыт. Ол сороҕо буоларын быһыытынан саҥа чааһа диэн ааттаабыттар быһыылаах. Биһиги тулалыыр предмети, тыынар тыыннааҕы, айылҕа көстүүтүн, хайааһын аатын бэлиэтиир уонна к и м ? т у о х ? диэн ыйытыыга хоруйдуур саҥа чааһын аат тыл диэн ааттыыбыт. II. Уопсай уонна анал аат диэни өйдүүргэ1. Сөбүлүүр малларыҥ аатын суруй. Телевизор, кинигэ...Аахпыт айымньыларгыттан лите- Чөөчө, Чооруона, ратурнай геройдар ааттарын, сир- Чуораайытта... уот аатын төһөнү өйдүүргүнэн суруй. Чугас киһиҥ, дьиэҕэр иитэр кыы- Иван Иванович, лыҥ аатын суруй. СуолдьутБилэр куоратыҥ, дэриэбинэҥ, Мирнэй, Мындаҕаайы, өрүһүҥ, аахпыт кинигэҥ аатын суруй. Амма, «Сааскы кэм»Суруйбут тылларгын, харахха көстөр телевизор Иван Иванович уратыларынан көрөн, икки бөлөххө кинигэ Суолдьут наардаа, ыйытыыта туруор, суруллуу- Мирнэй ларын уратытын болҕой. Кими, тугу Мындаҕаайы бэлиэтиир тыллар улахан буукубат- Амма тан суруллар эбиттэрий? «Сааскы кэм» Чуораайытта Чөөчө Бэйэҥ санааҕын эт, түмүктэ оҥор, бөлөхтөргө аатта биэр. Бу темаҕа атын алгоритм вариана: Ньургун, ірµс, куорат, «Кэскил», Бүлүү, ыт, хаһыат, Москва, уол, Баһырҕас диэн тыллар бэриллибиттэр. Улахан буукубаттан суруллубут тыллар биир, кыраттан суруллубуттар атын өҥүнэн бэриллибиттэр. Сорудаҕа:Болҕойон көр. Өҥнөрүнэн наардаа. Ис хоһоонунан наардаа. Ханнык тыллар улахан буукубаттан суруллубуттарый? Тоҕо буолуой? Ханныктар кыраттан? Тоҕо маннык суруллубуттара буолуой? Ханнык тыллар анал ааттар буолуохтарай? Ханнык тыллар уопсай аат буолуохтарай? Наардаабыккын түмэн схемата оҥор. Түмүктэ оҥор: а) анал ааттар диэн ... б) уопсай ааттар диэн...Карточкаҕын атастаһан, паараҕа үлэлээ. Маннык алгоритмнаах карточканан оҕо үлэтин түмүгэ буолуон сөп:Анал аат Анал Уопсай Ньургун уол «Кэскил» хаһыат Бүлүү өрүс Москва куорат Баһырҕас ытХайата да буоллаҕына, биллэн турар, үөрэнээччи сөптөөх хайысханан үлэлээбитэ өтө көстөр. Уопсай аат - биһигини тулалыыр араас барамайы, өйдөбүлү, көстүүнү түмэн, бөлөхтөөн бэлиэтиир.Анал аат – ити бөлөхтөн биир чопчу барамайы арааран ааттыыр.III. Аат тыл морфологическай бэлиэтэ.1. Ахсаана: биир кинигэ элбэх -лар сыһ. кинигэ+лэр2. Падежтар: Төрүт — Ким? Туох? Айаал, кинигэ Араарыы – Кимнэ? Туохта? Айаалла, кинигэтэ Сыґыарыы – Кимиэхэ? Туохха? Айаалга, кинигэҕэ Туохтуу – Кими? Тугу? Айаалы, кинигэни Таґаарыы – Кимтэн? Туохтан? Айаалтан, кинигэттэн Туттуу – Киминэн? Тугунан? Айаалынан, кинигэнэн Холбуу – Кимниин? Туохтуун? Айааллыын, кинигэлиин ТэІнии – Кимнээҕэр? Туохтааҕар? Айааллааҕар, кинигэтээҕэр3. Тардыылаах аат: Биир биирдээҕэ мин, эн, кини — кинигэм, кинигэҥ, кинигэтэ; биир элбэхтээҕэ кинигэлэрим, кинигэлэриҥ, кинигэлэрэ элбэх биирдээҕэ биһиги, эһиги, кинилэр — кинигэбит, кинигэҕит, кинигэлэрэ; элбэх элбэхтээҕэ кинигэлэрбит, кинигэлэргит, кинигэлэрэХамаандалар атын хамаандаҕа биэрэн бэрэбиэркэлэтин.IV.Аат тыл үөскүүр ньыматыгарАат тыл 2 ньыманан үөскүүр: сыһыарыынан уонна пааралаһанҮөскээбит ааттар сыһыарыыларын ый. 1) ээкээн а) -ааһын2) ийэкэм б) -л3) сатабыл в) -ааччы4) аһааһын г) –һыт5) тиһилик д) -ыы6) айымньы е) -чык7) итэҕэл ё) -ка8) оһохчут ж) -тай з) -был и) -мньы й) -лик к) -каанЭппиэтэ: (1к, 2ё, 3з, 4а, 5й, 6и, 7б, 8г)Мантан салгыы саҥа өйдөбүлгэ, аны пааралаһыы ньыматыгар, барыахха сөп. Холобур: Бэриллибит 2 варианынан этиитэ оҥорон көр, тэҥнээ. Хайата ордугуй? Үлэлэр — үлэ-хамнас Соруктар — сыал-сорук Бэлэхтэр — бэлэх-туһах Иһиттэр — иһит-хомуос Таҥастар — таҥас-сап Үүнээйилэр — от-масМаннык паара тыллар туох суолталаах тыллары солбуйуохтарын сөп эбитий? Маннык солбуйуу, эн санаа±ар, туохха нааданый? Бэйэҥ маннык паара тыллары санаа. Бу икки столбигы тэҥнээн, аннынан тардыллыбыт тыллары болҕой, соҕотохтуу ыллахха толору суолталаахтар дуо? суол-иис саҥа-иҥэкус-хаас кыыл-сүөлсыа-арыы кэпсээн-ипсээнырыа-тойук туман-имэнас-таҥас көр-нар аат-суол ардах-сирдэхПаараласпыт аат тыллар ханнык икки ньыманан үөскүүр эбиттэрий? Түмүк: паараласпыт тыллар лиэксикэни наһаа байытар, киэҥ суолтаны биэрэр. Сороҕор биирэ эрэ толору суолталаах, иккиһэ туспа туттуллубат аат тыл. V.Аат тыл этиигэ туттуллуута.Туһаан Антон кинигэ ааҕарКэпсиирэ Киһи тыла – охТолоруу Киһини үлэ киэргэтэрБыһаарыы Дьиэлээх тойон түөһүллэн таҕыстаСиһилии Күн уота түннүгүнэн тыгар.Хамаандалар этиитэ толкуйдуубут. Уонна атын хамаандаҕа бэрэбиэркэлэтэбит.II. Түмүк: Оҕолор бу хатылааһынтан тугу өссө эбии биллигит? Уруок сыала ситтэ дуо?- Аат тыл предмети, өйдөбүлү, көстүүнү бэлиэтиир.- Уопсай уонна анал диэн 2 бөлөххө хайдар.- Ахсаана биир, элбэх. - Түһүгүнэн уларыйар.- Тардыылаах халыыбын ылынар.- Үөскүүр ньымата: сыһыарыы, пааралаһан.- Этиигэ ханнык баҕарар этии чилиэнэ буолар.
